Nereden geldik?

Hemşin tarihi hala tarihçiler tarafından üzerinde çalışılan bir konudur. Bu konu hakkında birçok kitap ve eserler yayımlanmıştır.

Hemşinliler Kuzey Vasburagan (Harita) bölgesinden gelmişlerdir.
Vasburagan, Van Göl’ü (Türkiye) ve Urumiye Göl’ü (İran) arasinda, yüzyıllar boyunca Ermeni Kraliyeti’nin en önemli yeri olarak düşünülmüştür.

Amadouni Ailesi ve Prens Hamam

Vasburagan Bölgesi’nin en eski Ermeni prensliklerinden biri Amadouni Ailesidir. Onlar, tarım ve mimaride uzmanlaşmış gururlu ve cesur insanlardı.

8. yy da, Prens Hamam ve babası Prens Şabuh Amadouni Arapların istilasından dolayı Vasburagan’I terketmek zorunda kaldılar. Kendi rahipleri, askerleri ve insanlarıyla beraber Karadeniz Bölgesi’nin yıkık şehri Tambur ve çevresindeki köylere (şimdiki Hemşin ve Çamlıhemşin) yerleştiler. Prens Hamam, Tambur’u tekrar inşa etti ve Hamamşen (ermenicede Hamam’ın şehri anlamında) adını koydu ve yıllar boyunca Hamamşen, Ermenicede Hamşen ve Türkçede Hemşin oldu.

Hamam’lılar  Hemşinli olarak bilindi. Yüzyıllarca, birçok trajediye ve  katliamlara tanıklık etmelerine rağmen onların güçlü arzuları sayesinde kendi Ermeni kimliklerini, geleneklerini, kültürlerini, Hristiyanlık dinini ve dillerini korudular.

14. yy’a kadar, Hemşin prensleriyle yönetilen bir karallıktı. Her köyün kendi kilisesi ve de rahibi vardı.

Osmanlı Çağı (14yy)

Osmanlı İmparatorluğu’nun kuruluşundan sonra, Hemşin’in problemleri arttı. Osmanlılar tüm güçleriyle yerel nüfusun, dinlerini değiştirerek Müslüman Türk olmaları için uğraştılar. Dinini değiştirenlerden vergi alinmayacak diye tuzak bile kurdular ya da askeri güç kullanarak dinlerini değiştirmeleri için zorlandılar. Hemşinliler gururlu ve de dindar insanlardı ve Osmanlılar şiddetli kuvvet uygulamak zorunda kaldılar.

Hemşin Köyü’nde, 15 yy ve 19. yy arasında birçok çarpışmalar oldu. Birçok Hemşinli daha önce kaldıkları ancak göç etmek zorunda kalarak terkettikleri Karadere’ye yerleşti.

18yy da, Oldukça fazla Hemşinli Hemşin’I terkederek, Hopa, Borçka ve Artvin’e yerleştiler. Bu köyler hala günümüzde mevcutlar ve köyüleri ise dillerini korumuş durumdalar.

1915 deki Ermeni Soykırımı esnasında, Hemşinliler de bedellerini ödediler. Birçoğu yakalanarak  sürgün edildiler, bir kısmı da öldürüldüler.

Bugünkü Durum:

Geniş coğrafik Alana yayılmış başlıca 3 Hemşinli grup bulunmaktadır.

Hopa Hemşinlileri olarak bilinen Doğulu Hemşinliler Artvin’de (Türkiye) yaşarlar; Hopa ve Borçka arasında Türkiye’ye (Ankara, Istanbul,vb.) ve Avrupa’ya (Almanya, Fransa) yayıldılar. Hoplaı Hemşinliler sunnidiler. Kendilerini Hemşinli ve dillerini de Hemşince (esasında Ermenice) olarak söylerler.

Hopa Hemşinlileri 18 yy da Hemşin bölgesi’nden geldiler. İslam dinine geçerek kıyımdan kurtulmuş ve kendi dillerini korumuşlar.

19. yy da, bir grup hopalı Hemşinli, Adjara’nın (şimdi Gürcistan’da bulunur) güneyine göç ettiler ve Türk sınırına yakın 6 köye yerleştiler. Ancak 1944 de, Stalin’in emirlerine istinaden, sınırdışı edilerek hala yaşamlarını sürdürdükleri Asya’nın merkezine yerleştiler.

Bir başka Hopa Hemşinlileri Sakarya iline bağlı köylere (Açmabaşı ve yakın köyleri) 1850li yıllarda transfer edildiler. Hala orada yaşamakta ve dillerini korumaktadırlar.

Baş Hemşinliler olarak bilinen Batılı Hemşinliler Rize’de (Türkiye), aslında Hemşin, Çamlıhemşin ve çevre köylerde yaşarlar.  Onlar Türkiye’nin başlıca şehirlerine (Ankara, İstanbul, İzmir, vb.) Avrupa’ya ve Birleşik Devletler’e dağıtıldılar.  Baş Hemşinliler Hemşince (Ermenice kelimelerle konuşulan Türkçe lehçesi) konuşurlar ve sunnidiler.

Kuzey hemşinliler kuzey ve doğu Karadeniz sahillerinde yaşarlar. Genellikle Abhazya (Gürcistan) ve Krasnodar’da (Rusya). 18 ve 19yy da Hemşin, Çamlıhemşin, Rize, Trabzon, Samsun ve Ordu’dan göç ettiler.

Hopa Hemşinlilerin diline benzeyen Homşetsma dilinde konuşurlar. Kuzey Hemşinlier Hristiyandırlar ve Türkiye’de çoğunun kardeşleri kendi ermeni soylarını bilirler ve kimileri de 20yy da Ermenistan’a taşınmışlardır.
Hemşin’in tarihi kan ve trajediye karışmıştır ancak cesur ve gururlu, hala varlıklarını sürdürmek için atalarına sadık kalan insanların tarihidir.

(Sizi, tarihçiler ve araştırmacılar tarafından yazılan kitapları okumak ve indirmeniz için  “Kitaplar” bölümümüze davet ediyoruz.)